AYTMATOV VE BEYAZ GEMİ ÜZERİNE

Mücahit Kılıç

Kırgız dağlarının eteklerinde, ovalarda ve yaylalarda en berrak hâliyle doğanın içinde bir çocuk ve dedesi Mümin. Bir başkaldırı ve hayal içre sürdürmekte ömrünü bu ikili. Bir Beyaz Gemi, Maral Ana ve hayaller, rüyalar… Türk edebiyatının son dönem romancıları içinde müstesna bir yeri olan Aytmatov, özellikle kullandığı mitolojik ve kültürel ögelerle de dikkati çekmekte. Türk töresini, destanlarını ve kültürünü bize yansıtan Aytmatov, bu romanda da aynı şekilde karşımıza çıkmakta. Misal Maral Ana bir geyikten ziyade Kırgızların töresini ifade etmekte. Beyaz Gemi ise bir milletin beklediği güzel günler, yarınlar… diyebiliriz. Sovyet Rusya döneminin baskıcı ve zalim yönetiminin zulümleri altında acılar yaşayan binlerce Türk gibi tıpkı Mümin ve torunu da eziyetler içinde ve zalim bir insan girdabının içine düşmekte. Ancak hayaller ve amaçlar hiçbir zaman bitmemekte ve bu sebeple çocuk her seferinde kayaların üzerine çıkıp o gemiyi tekrar beklemekte. Dedesi Mümin ise sıkıştığı her vakit Maral Ana’dan yardım istemekte. Romanın trajik yanı ise zalim Orozkul ve arkadaşlarının Maral Ana’yı ve dolayısıyla töreyi yok etmesidir. Çünkü Maral Ana; Mümin ve torununun tek güç kaynağıdır. Ayrıca Aytmatov’un romanda Maral Ana’yı bizzat Mümin’e öldürtmesi de bir başka yorumu gerektirir. Mümin, Maral Ana’yı gafletle ve biraz da zoraki öldürür. Bunun üzerine kutsalı ve tek ümit kaynağı olan Maral Ana’yı kaybeden çocuğun sığınacağı tek bir liman kalmıştır: Beyaz Gemi. Hayallerinin ve en güzel beklentilerinin sebebi o Beyaz Gemi. Babasını ve yarınlarını taşıyan Beyaz Gemi. Bir gün o gemiye kavuşmayı arzulayan çocuk, hayallerini hep diri tutmuştur. Bir balık olup o gemiyi yakalamayı amaçlar. Sonunda tek kurtuluş, tek çıkış ve yarınlara erişmenin tek yolu olan Beyaz Gemi’ye doğru kendisini soğuk ve azgın sulara bırakarak yol alır. Bize de geriye şu soruyu bırakır: Bir gün hayallerimiz ve yarınlarımız yok olmaya yüz tutuğunda kendi beyaz gemimize doğru korkusuzca kulaç atabilecek miyiz?

SALİH BABA VE DİVANI

Ömer Canbaz

Salih Baba, tekke-tasavvuf edebiyatının 19. asrın sonu ile 20. asrın başları arasındaki temsilcilerindendir. 1847 yılında Erzincan’da dünyaya gelmiştir. Babası imamlık yapan Mustafa Efendi, annesi Atike Hanım’dır. Salih Baba’nın doğuştan bir kolu çolak, bir ayağı ise kısadır. Ailesine ait olan çilingirci dükkânında tüfek tamir etmesinden dolayı “Tüfekçizâde” lakabıyla da anılmıştır.1 Salih Baba bir şiirinde kendi doğumuna tarih düşürmüştür:

Sâlihem usandım dâr-ı fenâdan

Bir an kurtulmadım renc i anâdan

Bin iki yüz altmış üçte me’vâdan

Bir beşer sûretli hâne gelmişem

Salih Baba’nın tahsil durumunda kesin bir bilgimiz yoktur; ancak bir şiirinde:

Ümmîyem bir zerre denli ilme yoktur tâkâtim

Gâh olur ilm ile bî-pâyân oluram kime ne

Salih baba, şiirlerini irticalen söylediğini, şiirlerinin Pîr-i Sami Efendi’nin zuhuratından kaynaklandığını belirtmiştir. Şair belki “Ümmîyem” derken irticalen şiir söyleme yeteneğini kazanmış olduğunu işaret etmiş olabilir. İki defa evlenen şairin ilk evliliğinden iki çocuğu olmuştur.

Salih Baba’nın şiire başlaması hakkında Fehmi Kuyumcu’nun hazırladığı çalışmada kayıtlı bir rivayet bulunmaktadır.2 Bu rivayete göre Pîr-i Sami Efendi’nin sohbetlerine gelen Salih Baba, sessiz, mahcup ve bilgisiz bir kimse olarak sohbethanenin arka taraflarında köşe bucak gizlenir, kendi hâlinde oturur, gölge misali gider gelirmiş. Rivayet odur ki zaman zaman tekkede Yunus Emre, Niyâzî-i Mısrî, Kuddusî Baba gibi tekke-tasavvuf edebiyatı şairlerinin şiirleri, beyitleri okunurmuş. Bir gün mutasavvıflardan biri Pîr-i Sami Efendi’ye: “Efendim, keşke bizim tekkelerimizden de şairler çıksa” deyince Pîr-i Sami Efendi: “Oğlum, bu bir himmet ve zuhurat işidir. Şiiri bizim Salih bile söyler!” diyerek eliyle arka tarafta gizlenen Salih Baba’ya işaret eder. O anda gönlü, o güne kadar görmediği farklı bir şeyle dolup coşan Salih Baba, bir anda irticalen şiir söylemeye başlamış; Pîr-i Sami Efendi’nin: “Yeter Salih!” demesiyle birlikte de irticalen şiir söyleme özelliği kaybolmuş, eski hâline dönmüştür. Yani buradan şu anlaşılabilir ki Salih Baba, vehbi ilim sahibidir. Salih Baba’nın söylediği bu şiirler yine Pîr-i Sami Efendi’nin bağlılarından, sülüs ve nesihten icazetli Adnan Efendi tarafından yazıya geçirilmiştir.3

Salih Baba’nın aruz vezniyle yazdığı manzumelerinde kullandığı dil ağır, hece ölçüsüyle yazdıklarında ise dil sadedir. 20. yy. tekke-tasavvuf edebiyatının son temsilcilerinden olan Salih Baba, amca çocuğu Abdurrahman Tüfekçi’nin mektubunda verilen bilgiye göre, 1324 (M. 1906) veya H. 1325’te (M. 1907) Erzincan’da vefat etmiştir.

Sevdim seni terk eylemenin çâresi yoktur

Hem fâili Hak’tır

Ma’şûk olanın âşıkına cilvesi çoktur

Gamzeleri oktur

Âşıklığıma gözlerimin yaşı tanıktır

Kana boyanıktır

Üftâdelerin dîdesi hûn bağrı yanıktır

Her dem uyanıktır

Dil şehrine kayd olalı sevdâ-yı dilârâ

Yaktı beni nâra

Bend eyledi zülfün beni Mansûr gibi dâra

Düşürdü bu zâra

Takdîr-i ezel böyle imiş gayri ne çâre

Yalvarmalı yâre

Sabr eyle gönül hüsn ilinin bâbı açıktır

İhsânı da çoktur

Âşufte dili hasret-i hicrâna bırakma

Dil şehrini yakma

Bir nîm nigâhın ile âteşlere yakma

Hem hışm ile bakma

Var Hazret-i Sâmiye kul ol gayrıya bakma

Her bir yana akma

Seyr ü sülûk ehline de dergâhı duraktır

Aşkın da buraktır

Bir hande ile arz-ı cemâl eyle hûbânım

Aşkınla yanayım

Yoluna fedâ kılmağa kalmadı gümânım

İstersen al cânım

Bâri beni cellâda ver al boynuma kanım

Mahv eyle nişânım

Bilmem nesi var âlemde bu Sâlih de kulundur

Mevlâsı tanıktır

1 Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, Salih Baba Maddesi, Haz: Ahmet Doğan, cilt: 36, s. 37.

2 Kuyumcu, Fehmi: Salih Baba Divanı, Ankara 1979, s. 32-33.

3 Bu bilgiler, Fehmi Kuyumcu’nun belirttiğine göre (bk. age. s. 305), Adnan Efendi’nin kendi ağzıyla kaydedilmiştir.